ТЭР ХӨВГҮҮДИЙГ ХОРИН ХОЁРТОЙД НЬ БУУДАН АЛЛАА...


Тэр хүүг
    хорин хоёртойд нь буудан аллаа!
Тэнгэр харж байв,
            яаж үхсэнийг нь!...
Элгээрээ газар харуулдаж унаад
Эцсийн удаа хайртай бүсгүйгээ тэврэх адил
Дэлхийн бөмбөрцгийг тэвэрч,
Дээрээс нь дараад үхчихлээ...
"ТЭР ХӨВГҮҮДИЙГ ХОРИН ХОЁРТОЙД НЬ БУУДАН АЛЛАА..." цааш унших »
Үлдсэн бүх амьдралаа зүүдэлж л бармаар...

***
Үргэлж чи миний зүүдэнд ирдэг
Үнэн үг, үнэн дүр, үнэн сэтгэлийг чинь
Мэдрэх тоолондоо
Үлдсэн бүх амьдралаа зүүдэлж л бармаар санагддаг.

"Үлдсэн бүх амьдралаа зүүдэлж л бармаар..." цааш унших »
Цалгисан зүүдний ертөнцөөс хэн намайг дуудав аа?


Цалгисан зүүдний ертөнцөөс хэн намайг дуудав аа?
Цас! Чимээгүй хаялах сэвсгэр, сэрүүн...
Үлэмжийн аниргүйд будрах цасны энэ л гялбаа
Үргэлжийн сэрүүн зөнг минь тэмтчин, зүүдийг минь яг оножээ
Гялбасан энэ цагаан дунд
Гараа сунгавал ямар ч сүүдэр алга
Шивнэлдэн ирмэлдэх одод алс тэнгэрээсээ газардаад
Шидтэй гэмээр гэрэлтэхэд нь уруул, нүд минь ч бүдгэрнэ
Аниргүйд будрах түмэн оддын гэрэл дунд зогсоход
Амьдрал болоод зүүдний ялгаа яг энд л сарнина
Нам гүмд сэвсгэр, сэрүүн, цагаан уруулнууд
Надад юу гэж шивнэсэн гээч?

2009.09.21


Яруу найрагч Ц.Дэлгэрмаа
ЗҮҮД

Ц-д

Сартай саруул шөнө гэрийнхээ үүдэнд суугаад
савтай нэрмэл шимэх шиг аз жаргал үгүй
Ододтой ярилцаж, оньсого таалцаж дуу аялаад
орондоо орж, амьдрах итгэлээр дүүрэн өглөөг угтдаг
Өнгөрч одсон цаг хугацаа, өдөр хоногууд минь
өөрийнхөө дүрийг ч танихгүй болтлоо өөрчлөгдсөн...
Цурхиран уйлсан хүүхэд нас минь, анхны хайр минь
цутгах бороотой хамт газарт шингэн арилжээ...
Арилжээ, зэрэглээ мэт хуурмаг хоосон дурсамжууд
зэрэгцэн суугаад зохиосон мэт бидний хувь тавилан
Огтлолцох ёстой тэр л газартаа цэх зогссон хэвээр
одоо болтол нэгнээ олоогүй хэрнээ чанх ширтэлцсэн янзаараа
Цаг хугацаа гэвч энд зогсоогүй, бидний цаана
цай ачсан жингийн цуваа зам даган явсаар
Элс гишиглэн ирсэн мөрийг чинь салхи баллаагүй
Эзгүйрсэн суурин чамайг үгүйлэн дуудах шиг
Эсвэл охин чинь ээжийгээ хайн гүйх шиг
Дэрсний толгойг зөөлөн илбэсээр өнгөрөх
дэрний минь нулимс хатаагүй энэ л мөчид
жаазтай зураг шиг өмнөөс минь чи ширтсээр л
жаргах зулын бадамласан гол адил саран
жаргахаа мартан биднийг гэрэлтүүлсээр үлдэхэд
амьсгалгүй хоосон дүрийг чинь би өнө мөнхөд ширтсээр
амьдралын бүдэг зам дээр орь ганцаараа зогсоно.
 
2010.11.13


Яруу найрагч
О.Элбэгтөгс
...ЯВНА

“Зүс бүгэг андууд”-д
Од харвах мэт навчисын шуурганд
Осгож цангаж ойлгож ухаарч явна
Одод түгэх мэт олны дунд
Огт өөр од явнам.

"...ЯВНА" цааш унших »
МОНГОЛЫН ЯРУУ НАЙРГИЙН “СҮҮЛЧИЙН МОГИКАН”

(Уран сайхны хөрөг)

“Шар” Мягаагаа би “Сүүлчийн могикан” гэж нэрлэх дуртай. Миний муу Мягаа хүн нь хүнээсээ холдчихсон “Иргэний” гэгдэх энэ нийгэмд ёстой жинхэнэ хүн шиг ХҮН, хүнээсээ илүү ёстой жинхэнэ яруу найрагч шиг хүн билээ л. Яруу найрагч шиг ч биш, жинхэнэ яруу найрагч юм чинь.

Даанч ийм яруу найрагчид манай Монголд цөөрчихжээ. Бичиж чаддаг, бичсэнийхээ хэрээр ууж чаддаг, уухаараа уйлж чаддаг, бас агсарч чаддаг яруу найрагч. Агсарч байгаа юм биш л дээ, “чойжин бууж” чаддаг ийм л яруу найрагчийг би Монголын яруу найргийн “Сүүлчийн могикан” хэмээн бодмоглоод явдаг юм. Энэ харьцуулалтыг минь олон ч хүн дэмждэгийг гадарлана.

“Сүүлчийн могикан” гэдэг энэ үг Жеймс Фенимор Куперийн “Могиканчуудын сүүлчийнх нь” гэсэн алдарт роман гарснаас хойш дэлхийн уншигчдын дунд өөрс өөрсдийнх нь хэлээр “нутагшиж” орхисон юм. Андгай тангарагтаа үнэнч, нөхрийнхөө төлөө галд шатаж, усанд живэхээс ч сийхгүй, тийм л нэг эр хар хүнийг Америк тивийн эдүгээгийн Гудсон мөрний индианчуудын нэгэн том овог асан могикан удмын сүүлчийн төгс төгөлдөр хүний дүрээр жишээлдэг болчихсон юм.

Монголын яруу найрагчдын дотроос “Сүүлчийн могикан” хэмээн нэршихийн тулд зүгээр л бичээд, нас нь жаахан явчихсанаараа тийн нэрших хувь заяа нь дутна.

"МОНГОЛЫН ЯРУУ НАЙРГИЙН “СҮҮЛЧИЙН МОГИКАН”" цааш унших »
...өгөөмөр зан, ариун цагаан явдал үргэлжид ялан дийлж байсан...



ЭМГЭНЭЛ

 

Шинэ цагийн монголын утга соёлын ертөнц нэгэн сайхан ах, нэгэн сайхан андаасаа хагацав. Өнгөрсөн зууны далаад оноос Монголын уран зохиолын бүхий л төрөлд авьяас, ухаанаа зориулж ирсэн эрхэм хүмүүн, алс холын Парис хотноо ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ.
Зохиолч, сэтгүүлч Загдын Түмэнжаргал бээр 1953 онд Төв аймгийн Угтаалцайдам суманд төржээ. Тэрбээр 1970-аад онд Монголын уран зохиолын ариун хаалгаар орж ирсэн цагаасаа хэвлэн нийтлүүлж, туурвин бүтээсэн бүхэн нь найман настай балчираас, наян настай буурайг хүртэл монгол хэлтний оюуны ертөнцөд нэгэн тод өнгө, дуу хоолой болон гэрэлтсээр, эгшиглэсээр байна.
Тэрбээр, 1977 онд анхны номоо “Бид” нэртэйгээр хэвлүүлснээс хойш “Шинэ танил” /1977/, Үүрийн тэнгэр /1980/, “Арван найман нас минь” /1982/, “Голын жараахай” /1984/, “Нарны хүүхдүүд” /1985/, “Нисдэг алим” /1991/, “Уяхан цэнхэр хавар” /1994/, “Сонирхолтой Математик” /1998/, “Ус мөрөн олончиг...” /1998/, “ЯАГААД- унших бичиг” /2000/, “Цэцэрлэгийн сурах бичиг” /2000/, “Цагаан толгой” /2001/, “Монголын тал нутаг” /2001/, “Зүүдний байшин” /2001/, “Ижийгээ баярлуулж яваарай” /2003/, “Аниргүйн хөгжим” /2007/, “Гэрэл гэгээний хүлэг морин мэт...”, “Ногоолин аялгуу”, “Парисын шүлгүүд”, “Гурвалжин аялгуу буюу хөвгүүнд бичсэн захидал” /2010/, “Шүүдрийн гилбэлгээн” /2010/, “Les rayons de la lune bleu” /2010/ зэрэг яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн ном, дууны цомгуудаа хэвлүүлж, А.Барто, А.Куприн зэрэг зохиолчдын бүтээлээс орчуулан нийтлүүлж, олон арван толь, сурах бичиг, ном зохиол хянан тохиолдуулсан, араасаа олон шавь, уран бүтээлч, сэтгүүлчдийг хөтлөн дагуулж, тэднийхээ гүнээ хүндэтгэлийг хүлээсэн бичгийн хүн байлаа.
Загдын Түмэнжаргал нь ажил амьдралын гараагаа МУИС-ын Утга зохиолын нэгдэлийн эрхлэгчээс эхэлж, уран зохиолын байгууллага, Шинжлэх ухааны академи, Төвийн сонин хэвлэлд олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж, Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Сорбонын их сургуулийн зочин профессор зэрэг нэр хүндтэй албыг хашиж асан монголын тэргүүлэх сэхээтнүүдийн нэг билээ.
Талийгаачийн авьяас билэг, хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэж, 1992 онд “Нисдэг алим” тууж, “Очоод золгоно доо”, “Сургууль минь баяртай” дууны шүлгийг нь үндэслэн МЗЭ-ийн шагналаар, 2001 онд “Монголын тал нутаг” дууны шүлэгт нь оны шилдэг уран бүтээлийн Алтан өд шагнал, 2004 онд “Бага ангийн сурах бичиг”, “Монголын тал нутаг” дууны шүлгийг нь үндэслэн “Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал” хүртээж, 2007 онд Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн шагналаар тус тус шагнаж байжээ.
Эрхэм ахын дахин давтагдашгүй уран бүтээл даяарын сэтгэлд мөнхөд оршиж, чигч шударга зан чанар, орон зай тань уран бүтээлч бидэнд үргэлж үгүйлэгдэх болно.
Танийхаа итгэж, хайрлаж, зүтгэж, тэмцэж явсан үйл хэргийг нэр төртэйгээр үргэлжлүүлэх болно.
Талийгаачийн гэр бүл, үр хүүхэд, хамтран зүтгэгч, үзэг нэгт ахан дүүст нь гүн эмгэнэл илэрхийлье.
УМ САЙН АМГАЛАН БОЛТУГАЙ



Уран зохиолын ХӨХ МЭДРЭХҮЙ бүлгэм
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 9



Эрэггүй далайд сэлүүргүй үлдсэн мэт
Эцэсгүй айдаст үргэлжид автуулагч
Энэ гүн ертөнцийн гүнд
Эгнэгт булшлагдах оюун санаа минь.


Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 8

 


Ганцхан утсан дээр тогтох
Гандсан хүрэмний минь товч шиг
Газар сайгүй дагаж явдаг
Гал нандин дурсамж минь.


Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 7

Найман есийн тааран тэнгэрт нүүх үүл ч үгүй, нисэх шувуу ч үгүй
Найрт үгсийг шамдан хэлэлцэвч найдвар хүслийн ор үгүй
Цагаар тохойлдсон ширээгээ хий хоосонд өргөмжлөн
Цагийн уринг ширтэвч сэтгэлд гал үгүй.
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 6


Яргуй адил охины төлөө
Яруухан шүлэг тэрлэ гэж
Яг энэ өдөр хавар ирлээ
Яруу найргийн хавар ирлээ.

Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 5

 


Бузар суутнууд дунд бурхны суудал эзгүй
Буцлах тамын гүнд чөтгөрийн дуу үнэгүй
Сэв сэлтгүй урсах цаг хугацааны өнгөт хальсанд
Сэм хавчуулж амжсан хэсэг дүрс минь үзэгдэхгүй.
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 4

 


Саарал ордны ич этгээдэд
Бөхийж ургасан модны сүүдэр
Эрээн чулуун замын дээр
Эгц шулуун туссан байнам.
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас... 3


Өлсөх, гуних хоёрын аль нь хүчтэй мэдрэмж вэ?
Өөртөө тэгнэсэн ачааны минь аль нь илүү хүнд вэ?
Өдөр, шөнийн алинд ч сэрүүн тунгалаг сэтгэл минь
Өмөрч урагдсаар дуусахад надад үлдэх нь юу вэ?
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас...2

Ариун дүрийг чинь ахин үзээд
Аянганд цохиулсан мэт болов би
Амраглал янаглалын манан дундаас
Ахин мандах наран мэт...
Аяа, чиний ариун дүр.
Бараг л сүүлчийн бадгуудаас...

 



Хорвоогийн зовлон хэдий чинээв
Дарсны хэмжээ төдий чинээ
Уйлан гансрагсдын гашуун нилбусанг
Ууж хөлчүүрэх минь төдий чинээ.
Амьдралд би эрүүл сэтгэлээр ахин дурласан.

 


Арслан танхай цээжний минь аглагт
Аяархан мэгшиж суугаа охины
Аргадан энхрийлэх тусам
Асгараад байдаг нулимсанд согтоод
Амьдралыг би хөлчүү нүдээр хардаг болсон
Амьдралд би эрүүл сэтгэлээр ахин дурласан.


Алдагдсан жаргал, эрх чөлөөнөөс үнэтэй амьдрал гэж байдаг.
 
Урьд шөнө чиний тухай бодлоо
Уйтгартай ертөнц сарны гадрага шиг хүйтэн байсан
Бидний дунд орших тэр нэгэн амьд биет
Бидний хэн хэнтэй яасан адилхан юм бэ
Үл төгсөх сайхан дуу шиг хэрнээ
Үргэлж өөрчлөгдөх хорвоогийн хэмнэл дунд
Алдагдсан жаргал, эрх чөлөөнөөс үнэтэй
Амьдрал гэж байдгийг ухаарлаа
Алдаж асгасан дарс шиг өнгөрсөн цаг хугацааны
Араас харуусаж нулимсаа хичнээн унагавч
Бүтээсэн ертөнц минь бүтэн байгааг хараад
Бүтээх бүхнийг минь ерөөсөн бурханд талархаж залбирнам

"Алдагдсан жаргал, эрх чөлөөнөөс үнэтэй амьдрал гэж байдаг." цааш унших »
“ОНГОМОЛ” шүлгийн “СОНГОМОЛ” ном
Наяад он. Эрдэнэтийн нэгэн аж ахуйн манаачийн шовгор. Галсансүх гэгч дэрчгэр хүүг өмнөө суулгаад ганц шүлгийг өдөрт тавин янзаар бичүүлэн, яруу найргийн шавь сургалтыг үнэ төлбөргүй явуулж асан, яруу найрагч. Энэ хүн ертөнцөд зөвхөн шүлэг бичих гэж ирсэн юм шиг шүлэг бичиж амьдарсан хүн.
“Хэрхэн амьдрав?” гэж асуусан бол хэрхэн хариулах байсныг нь төсөөлж байна:
“Хамаг амьдралаа яруу найрагт зориуллаа
Халирах харамсах нь үгүй ээ!” гэж зориуд буриад аялгаар хайнга ихэмсэг гэгч нь хэлэх байсан биз.
“...Үүрд үхэх нь биш
Үүрд бас амьдрах нь биш
Ял хатуу хуулийг
Яагаад ч зөрчих аргагүй
Чи дахин үхэх ч үгүй
Би дахин төрөх ч үгүй
Чин үнэнийг хэлэхэд
Чинийхээ хойноос мөрөөдөн
Мөнхийн шөнийн гүн рүү
Мөлхөх цаг ойртсон байна”
Яруу сайхан найруулсан энгийн дэлгэрэнгүй өгүүлбэрийг зориудаар хэлбэрдэн мөрлөж шүлэг болгодог, эсвэл орчуулгын тольноос бүх үгийн нэгдүгээр утгыг нь түүгээд тавьчихсан юм шиг хэт энгийн үгсийн чуулбар...
…Мөнгөн цагаан гэрийнхээ
Мөөгөн хүрээ шиг зайнд
Цэцэн цэлмэг ухаанаар
Цэвэр тунгалаг сэтгэлээр
Дундгүй дүүрэн
Дутмаггүй хангалуун...
эсвэл
Одоо би Нямдорж
Оройхон
Чиний нулимс
Хойтон өдийд яс
Хорин жилийн дараа цэцэг

Далаад он. “Хүн чулуу” хэмээх номын дардас барьсан нэгэн идэр эр зохиолчдын эвлэлийн хаалгаар шуртхийн оров. Цаг үе бүхэнд л байдаг ад үзэгдэгсдийн данснаа энэ эрийн нэр хэдийнээ бичигджээ. Бор амьдралын хэрээсийг хар дарсаар тас татаж, төмөр нүүрээ үзүүлсэн хамт олонч хүмүүсийн хотод түмпэн савны хэрүүлээс сэтгэлээ салган бараг л даяанчийн мөрд орсон бие хүн..,
...Ус бороотой зун
Уйтан,
тахир энэ гудмуудын шавар шавхай
Удаахан байхаас ч
Уйтгартай!...
Тогтоол нь,
тойром болон тогтсон
Тойрохын ч аргагүй их усан дундуураа
Хөдөөлсөн бах шиг үсрэлдэн байсан
Хөгтэй,
хөөрхийлөлтэй тэр байдал...
/Орхигдсон байшин/

Нямбуугийн Нямдорж бол шинэ бичиг буюу крилл үсгийн яруу найрагч. Түүний өмнөх үеийнхэн худам монгол бичиг, крилл үсгийн дүрмийн хооронд тэлэгдэж, авиазүй, хэм хэмнэл нь жигдрээгүй хоёрдмол шүлэгтэй. Харин Нямдоржийн шүлэгт крилл цагаан толгойн гучин таван үсэг хэлэхүйн утгаа бүрэн олсон байдаг.
Уужимдаа болж
тал талимаарна
Уйтгартайхан ч юм шиг
цэв цэлийнэ
Буудсан хонгио шиг
хов хоосон
Буурлын тал
чив чимээгүй

Жараад он. Москва орчим. Модот их ой. Ойн чөлөөгөөр орос тосгон харагдана. Предолькино тосгоны дэргэдүүр хэлхэлдэн алхалагч хоёр залууг Нямдорж, Явуухулан хэмээнэ. Буриад, Сартуул гаралтай энэ хоёр хүү халх аман аялгуу монголын утга зохиолын хэл болон төлөвшсөн тэр төвөргөөнт цаг үеийн гол төлөөлөгчид юм.
Аавыгаа чихрээр ч хамаагүй худалдах
Алаг үртэй билээ.
Хүрээд ирлээ! Аав минь гэж
Хүний хүн харчихаад
Хүлээж суугаа гэхээс
Хүүгээ би санаж байна

Аавыгаа, хаанаа ч хамаагүй санадаг
Алаг үртэй билээ.
Аав минь хүрээд ирлээ гэж
Адилхан хүн харчихаад
Андуурч байгаа гэхээс
Алаг үрээ би санаж байна
Яаж амьдрах хүн бэ чи? гэж Явуухулан тэгэхэд найзаасаа асуусан бол
“Хамаг амьдралаа яруу найрагт зориулаад
Халихын цагт харамсах нь үгүй ээ” гэж омог бардам бас ялимгүй буриад аялгаар хамгийн гол нь чин сэтгэлээсээ хариулах байсан даа.

Уран бүтээл нь даажинт цагийн эргүүлгэнд мартагдахуйн тоосонд дарагдан, хүндлэн хайрладаг уншигчдынхаа багашаархан хүрээнд л үлдээд байсан 60-аад оны Монгол шүлгийн уянгын их дууч, 70-аад оны Монгол найргийн эрх чөлөөний дууч, 80-аад оны Монгол найргийн эх орны дууч, 90-ээд оны Монгол найргийн эрхэм хайрт багш, ах нь болсон их хүмүүн ард түмнийхээ оюуны ертөнцөд ахин мэндэллээ.


"“ОНГОМОЛ” шүлгийн “СОНГОМОЛ” ном" цааш унших »
“Маэстро Караважжио”-д

Хүн хийгээд бурхны хүч хүршгүй ертөнцөд
Хүрч ирснээ мэдэрсэн хүний сэтгэлд туссан
Сүүлчийн гэрэл гэгээг биеэсээ ангижруулж
Сүйрэн мөхөж буй хүний дуу хоолой...
Бачит тэргүүнийг нь тасдах цуст илднээ бичээстэй
“Бардам занг доромжлол дийлнэ” хэмээх үгсийн
Баригдах утганаа хоригдсон оюун санаа нь
Байхгүй ертөнцийг хойчсын сэтгэлд шигтгэсэн
Баатар эрийн дуу хоолой...

"“Маэстро Караважжио”-д" цааш унших »
(Нийт: 89)